قال علی (ع) تعلمواالعلم فإن تعلمه حسنة ومدارسته تسبيح والبحث عنه جهادوتعلمه من لايعلمه صدقة و...[1]
مقدمه
مردان بزرگ و علماء اعلام اخصاً ثقة الاسلام کلينِِِی( ره) حق بزرگ به گردن ما دارد.
ايشان يکي از محدَِّث بزرگ عصر خودش می باشد که محل مراجه خاص و عام بود ، به راستی که بعداز ائمه (ع) ايشان چشمه ی زلال برای تشنه گان علم ودانش بود .
ثقة الاسلام کلينی محدَِّث برزگ جهان تشيع، خدمت شايان درحق اهل علم ، دانش و راويان حديث نموده است،ازجمله ی خدمات ايشان می توان امورذيل رانام برد :
1- جمع آوري احاديث ائمه (ع)
2- موضوع بندی احاديث
3- کتابت احاديث و...
اگرايشان اقدام به چنين کارمهم نمی کرد ، معلوم نبود که برسری احاديث که به اطراف و اکناف جهان تشيع پراکنده بود، علاوه بر آن خلفای جوردرسددنابود کردن احاديث ائمه (ع) بودند، چه مي آمد، همچنان که نمونه آن رادرتاريخ زياد داريم ازجمله اصول چهارصدگانه که فقط 16 اصل از اصول مذکورباقي مانده وازبقيه فقط اسم درکتاب رجالي برده می شود.مرحوم کلينی اين ميراث گرانقدر پيامبر (ص) واهل بيت (ع)را ازخطرنابودی نجات داد زيرا باوفات حاملان اين أحاديث وغيبت إمام زمان (عج) شيعيان ازاين سخنان گران بهاء محروم می شدند ، کلينی باشناخت عصر خود خدمت بزرگ کرده است، که براهل خِرد پوشيده نيست .بنابراين بايد بيشتر راجع به زندگي وشخصيت« کليني» (ره) وکتاب شريفش «الکافی »تحقيق کنيم ،تاحقی ازعلماء وبزرگان دين را اداءکرده باشيم .
فلذامن هم بقدرتوان مي خواهم راجع به زندگي پرفيض وبرکت،«کلينی(ره ) وکتاب شريفش « الکافي» تحقيق کنيم تابقدرتوان اجام وظيفه ای کرده باشم .
اين بحث را به طورخلاصه دردو بخش می خواهم موردبررسی قراردهم
دربخش اوَّل زندگی و شخصيت مرحوم کلينی مورد بحث وبررسی قرارمی گيرد ودر بخش دوَّم آن کتاب کافی وويژگی های آن موردارزيابی قرارمی گيرد.
بخش اول : زندگی وشخصيت کلينی
الف – ولادت
ثقة الاسلام،شيخ المشايخ محمدبن يعقوب بن اسحاق کلينی رازی ، ازبزرگان شيعه درزمان غيبت صغري بود،[2] که در نيمه اي دوم قرن سوم ونيمه ای اوَّل قرن چهارم هجری ازبزرگ ترين محدثين شيعه به شمار مي رفت .
ايشان درعهدامامت امام يازدهم مطابق 254ويا 260 هجری قمری ،در دهی به بنام «کلين» در38 کيلومتری شهری در خانه ی مملوازعشق ومحبَّت به اهل بيت عصمت طهارت (ع) چشم به جهان گشود.[3] کلين فعلاًدرمنطقه ای جنوب غربی ری، محله حسن آباد،درمسيرراه تهران وقم وبافاصله 5 کيلومترازجاده عمومی قراردارد.[4]
ب- خاندان
«اماوالده يعقوب الکلينی فيعدمن کبارعلماءالاماميه زمن الغيبة الصغری» [5]
پدرش يعقوب بن اسحاق، که مردی بافضيلت وپاک سرشت بود از همان دوران کودکی تربيت فرزندش را به عهده گرفت وبازبان عمل ، اخلاق رفتار وآداب اسلامی را به او آموخت .آرا مگاه این مردمتقی(يعقوب کلينی ) در روستای کلینی نزديک حسن آباد شهرری قرار دارد وقرن هاست که زيارت گاه شيعيان است .[6]
دايی کلينی که خود محدّثی بزرگ بود واز شيفته گان مکتب اهل بيت به شمارمی رفت ، در تعليم و تربيت ايشان نقش بسزايی داشت . مرحوم کلينی از کودکی توانست از محضر اين عالم جليل القدريعنی ازپدربزرگوارش يعقوب بن اسحاق ودايی شان( شهيدعلَان) کسب فيض نموده وبامنابع علم حديث ورجال آشناگرديد .
بعدازطی تحصيلات ابتدايی برای پيمودن مدارج علمی، کلين محل زادگاهش راترک نمود برای شکوفايی خلاقيت های درونی وسيراب شدن ازدريای بی پايان علوم وحی وپيمودن منازل کمال انسانی سفرخويش را به سوی « ری» آغازنمود « شهر ری» درآن عصروزمان ازمرتبه علمی خاصی برخورداربود، مسافرت کرد.
ج- عزيمت به شهر ری
شهر ری، که درآن روزگارقلب ايران محسوب می شد، به نقطه ی برخورد آراء ونظرات فرقهايی چون اسماعيليه ومذاهب چون شافعی، حنفی و شيعی مبدل شده بود. [7]
کلينی دراين ايام درضمن تحصيلات خودنه تنها به عقايدونظرات مذاهب وگرايش های مختلف آشنا شد؛بلکه به ماهيّت برخی ازحرکتهايی که مي رفت تشيع راازمسيرخودمنحرف کندپی برد،مرحوم کلينی دردراه شناخت وآگاهانه به در مان آن پرداخت واومعتقدبودعلاج اين همه نابسامانی،بازگشت به پيام اهل بيت(ع) است،وايشان درچنين شرائط تصميم گرفت به ضبط وفراگيری احاديث بپردازد. ازاين رودرمحضراساتيد چون « ابوالحسن محمد بن اسدی کوفی » ازخودلياقت بسزای نشان داد.
د- هجرت به قم
عصرکلينی رابايد« عصرعلم دانش » ناميددراين زمان نهضتی که برای يافتن،شنيدن ونوشتن احاديث وروايات آغازشده بود،سراسرممالک اسلامی رافراگرفته بوددراين ميان کلينی رامی توان يکی ازتشنگان پاک باخته علم حديث به شمار آورد.
کلينی باشنلخت عصرخودوموقعيت زماني خويش پی بردن به اين مسأله که اين عصرگذرگاه تشيّع است واگراحاديث وراويات ازاين بحران بگذرند براي هميشه تشيع مي تواند،سالم وبه دور ازالتقاط وانحراف به مسيرخودادامه دهد،ولذامرحوم کلينی شهرری رابه مقصدقم ترک نمود.[8]
ه- درمحضربزرگان
ورود کلينی به قم مقارن باحاکميت سياسی ودينی مردان بافضيلت وباتقوي،بودکه ازحديث گويان مشهورزمان خودبه شمارميرفتند،درقلّه ی اين هرم:
1- «احمدبن محمدبن عيسی اشعری»، قرار داشت که تقوي ،فضل وعشق اوبه اهل بيت (ع) برکسی پوشيده نيست ومرحوم کلينِی در محضر اساتيد وبزرگان ديگر هم چون:
2-احمدبن ادريس قمی (معروف به معلَّم )،
3- عبدالله بن جعفرحميری،(مؤلف کتاب قرب الاسناد)
4- علی بن ابراهيم قمی ، که مرحوم کلينی بش ازهفت هزارويک صد وچهل (7140)حديث ازايشان نقل می کند ، علاوه بردانشمندان مذکور،کلينی ازمحضراساتيدديکري نيزبهره جسته است.[9]
و- هجرت ديگر
گرچه قم مرکز تشيّع به شمار می رفت وجويندگان کلام اهل بيت (ع) راسيرآب می کرد؛اماعطش سير ناپذيری کلينی به زم زم زلال نور خاندان اهل بيت عصمت وطهارت (ع)،اورابرآن داشت تا ديارمقدس وحرم منوّررابه اميد يافتن روايات واحاديث ناشنيده ترک کند،ازاين رواوهجرت راآغازنمود و قم راباتمام ارزشهايش به قصدشهرهاوروستاهای ديگرترک کرد.[10]
مرحوم کلينی هرجا محدَّث يا راويان حديث رامی يافت که حديثی ازاهل بيت (ع) رانزد خودش داشت،درنزدش رفته درمقابلش زانوي ادب می زدوپس ازفراگرفتن حديث اهل بيت (ع) ، ديارديگررا درپيش مي گرفت وايشان شهروروستاهای زيادی رابه جهت اخذنمدن حديث طی طريق نمود،
وحيدبهبهانی میفرمايد: «ألاتری أنَّ الکلينی مع بذله جهده فی مدة عشرين سنة ومسافرته الی البلدان الاقطاروحرصه فی جمع آثارالأئمة وقرب عصره الی الاصول الأربعمائة والکتب المعول عليها، وکثرة ملاقاته ومصاحبته مع شيوخ الإجازات والماهرين فی معرفةالاحاديث و...»[11] وبعدازمسافرت های طولانی واردشهرکوفه شد وآنجانزد «ابن عقده» رفت وازايشان احاديث زيادي رااخذ نمود،[12] که «ابن عقده» يک هزارحديث راباسنددرخاطرداشت وکتابهای بسياري رابه رشته ي تحريردرآورده است،ويکي ازارزنده ترين آثارش «رجال ابن عقده» است در اين کتاب ابن عقده شاگردان امام صادق(ع) 4000نفربوده اند نام بردهوروايات بسياري رانيز ازحضرت امام صادق (ع) نقل کرده است. اين کتاب تازماني شيخ طوسي (ره) وجودداشت ثقة الإسلام کلينی پس ازکسب فيضی ازده ها استا دسرانجام به بغداد رسيد.مدت مسافرت کلينی به درستی معلوم نيست.
تقوی وعلم و فضيلت اودراندک مدتی شهره آفاق گشت تاجايی که عامه بزرگان وانديشمندان معاصرايشان درمشکلات دينی به اومراجعه مِ نمودند، پيروان فرق اسلامی درفتوی به روی آوردند ، به همين دليل به «ثقةالاسلام »شهرت يافت واو نخستين کسی بود که دردوره اسلامی به اين لقب مفتخرگرديد،[13] «لشيخ محمدبن يعقوب م 329 هجری قمری واشتهرلوثاقته عندالفرقين بثقةالاسلام »[14]
ز- عصر حديث
عصرکلينی را بايد «عصرحديث »ناميد؛ نهضتی که برای يافتن ، شنيدن ونوشتن أحاديث وروايات آغاز شده بود سراسرمماللک اسلامی رافراگرفته بود تشنگان علم حديث ازاين شهر به آن شهر ،ازاين محفل به آن محفل درجستجوی راوی ومحدَّثی بود ، که سختيهاوگرفتاری رابه جان می خريد وبه مسافرت می پرداختند وهرجا به محدِّثی برمی خوردندتاسيراب شدن ازاحاديث اودرمقابلش زانوی ادب میزدند، شنيده های ويافته های خود راثبت وضبط می کردند .[15]
حتی اهل سنَّت هم هر چه دارد ازاين عصر دارد ،دراين عصر که شايد زمانش به يک قرن برسد ، «صحاح سته » (کتب شش گانه حديث اهل تسنن) نگاشته وتدوين شده است، بخاری {متوفی 256}در مدت 16 سال در مسافرتها يی که به شهرهای خراسان، عراق، شام، مصرکرد ؛ حديث را جمع آوری نمود وبصورت « صحيح بخاری » اهل سنّت به جای گذشت .[16] پس ازاومسلم بن حجاج نيشا بوری{متوفی 261} در بی مسافرتهای مختلف« صحيح مسلم » را نگاشت؛ سپس ابوداود سيستانی{متوفی 275}«سنن ابوداود » را نوشت ؛[17] محمد بن عسيی ترمزی {متوفی 279} «جامع ترمزی » ومحمد بن يزید بن ماجه قزوينی {متوفی 273} «سنن ابن ماجه» وسرانجام عبدالرحمن احمدبن علی بن شعيب نسائی«سنن نسائی» رانگاشت ، [18] بانگاهی به تاريخ وفات نوسندگان 6 کتاب معتبر حديثی اهل سنَّت ، به اين نکته می رسيم که همه نوسندگان «صحاح سته» به جزبخاری دردوران حيات کلينی نگاشته شده است ؛ بدين جهت می توان گفت که عصرکلينی عصرحديث است، مرحوم کلينی هم باشناخت عصر خود وبه موقعيت زمان خويش پی بردايشان درجمع وتدوين أحاديث خدمت بزرگ درجهان تشيُّع نمود.
ح - مقام علمی
عظمت وبزرگی کلينی درميان تسنُّن به قدربودکه ابن أثيردرروايتی ازپيامبر(ص) نقل می کند که فرمود «خداونددرآغازهرقرن شخصی رابرمی انگيزدکه دين اورا زنده ونام دارنگهدارد » آنگاه به گفتگو پيرامون اين حديث پرداخت ومی گويد :احياءکننده مذهب تشيع درآغازقرن اول هجری ق.محمدبن علی امام باقر(ع)ودرابتدائی قرن دوم علی بن موسی رضا(ع)وهمچنين درابتدائی قرن سوم ابوجعفرمحمدبن يعقوب کلينی رازی بوده است .[19]
به جرأت می توان گفت کلينی نام آورترين وبلندآوازه ترين انديشمندعصرخودبود، عصری که اوج تلاش محدثين وعلماء بزرگ وحتی نواب اربعه عصر(عج) می باشد .
ثقةالاسلام کلينی باچهارسفيرونماينده خاصی امام عصر(عج) هم عصربود، بااين که آن چهارتن ازفقهاومحدثين بزرگ شيعه بودند وشيعيان آنهاراباجلالت ومی شناختند، أماکلينی مشهورترين شخصيت عالی مقام بود ، درآن زمان ميان شيعه وسنَّی بااحترام می زيست وبطورآشکار به ترويج مذهب حق ونشرفضايل اهل بيت (ع) همت می گماشت.
عموم طبقا ت اورا به راستی ودرستی گفتار وکردار وا حا طه کا مل برا حديث واخبا ر می ستو دند طوری که نوشته اند شعيه وسنّی در اخذ فتوی به اومرا جع می کردند ، ودراين باره مورد و ثوق واعتماد هر دوفرقه بود .[20]
وی دراما نت عدالت ،تقوا ی وفضليت وحفظ وضبط احا ديث که همه از شرايط يک فرد محدث موثق جامع الشرايط است ،سرآمد روزگار بود .
ط- در نظر انديشمندان
1- نجا شی می گو يد:«شيخ اصحابنافی وقته بالری ووجههم وکان اوثق النَّاس فی الحديث وأثبتهم ،» [21] او در زمان خود ،شيخ وپيشوای شيعه در شهر ری بود وحدیث را از همه بيشتر ضبط کرده وبيشتر از همه مورد اعتما د است.
2- ابن طاووس می گويد :« توثيق وامانت شيخ کلينی مورد اتفا ق همگا ن است »
3- ابن أثير می گويد :او به فرقه اما ميه درقرن سوّم زندگی تا زه ای نبخشيد وعالم بزرگ وفا ضل مشهور در آن مذ هب است ،« ابوجعفرمحمدبن يعقوب الرازی ،الفقيه الإماميه علی مذهب اهل البيت (ع) عالم فی مذهبه ، کبيرفاضل عندهم مشهور. وعدفیحرف النون من کتاب نبوة من المجددين لمذهب الاماميه علی رأس المائة الثالثه ».[22] إبن أثيريکی ازعلمای بزرگ اهل سنت می باشد ، ايشان مرحوم کلينی را اين طور تعريف می کند :
1- أبوجعفر،محمدبن يعقوب الرازی الفقيه
2- ألإمام علی مذهب اهل البيت
3- عالم فی مذهبه
4- کبير
5- فاضل عندهم
6- مشهور .
4- ابن حجرعسقلانی می گويد :کلينی از روساء وفضلای شيعه درايام مقتدرعباسی است ، [23]
5- محمد تقی مجلسی گويد : حق اين است که در ميا ن علمای شيعه ما نند ،کلينی نيامده است ، و هر کسی در اخبار و تربيت کتاب او دقت کند در میيابد که ازجانب خداوند موردتأيدبوده است .
ک - أساتيد کلينی
ثقةالاسلام کلينی ازمحضربزرگان همچون :
1- ابوالحسن محمدبن اسدی کوفی
2- احمدبن محمدبن عيسی اشعری
3- احمدبن ادريس اشعری قمی
4- عبدالله بن جعفرحميری
5- ابوعبدالله احمدبن محمدبن عاصم کوفی
6- حسن بن فضل بن زيديمانی
7- محمدبن حسن صفار
8- سهل بن زياد آدمی رازی
9- محمدبن اسماعيل نيشابوري
10-احمدبن مهران و...[24]
ل - شاگردان کلينی
عده ای ازفقهاءومحدثين شيعه ، که مشاهير علماء ما درقرن چهارم هجری ق. درايران وعراق وسايرکشورهای اسلامی بوده اند که ازجمله شاگردان کلينی به شمارمی رفتند، اين بزرگان عبارتند از:
1- ابن ابی رافع
2- احمدبن احمد کاتب کوفی
3- احمدبن علی بن سعيد کوفی
4- ابوغالب احمد بن محمدزراری
5- جعفربن محمد بن موسی قولويه قمی
6- علی بن محمد بن موسی دقاق و... [25]
م - آثاروتأليفات کلينی
ازتأليفات گران مايه ثقةالاسلام کلينی کتب ذيل میباشد :
1- «کتب الکافی » کتاب بسياربزرگ وباعظمت است
2- «کتاب الرجال »
3- «کتاب الردَّقرامطة »
4- «کتاب الرسائل أئمه (ع) »
5- «کتاب تعبير الروياء»
6- «مجموعه شعر» . [26]
ن- سال عروج کلينی
کلينی ره در حالی که بيش از 70 سال از عمرش می گذشت وپس از 20سال تلاشی در تد وين کتاب کا فی وتحمل رنجها و غر بتها اينک در آستانه ملا قا ت با معبود و معشوقش قرارگرفته است ،او در خوداحساس آرامش می نمود آرامشی که نشان از ايثا ر واز خود گذ شتگی وا دا ی تکليف داشت ،او گر چه در قفسی دنيا می زيست .،اما در فضای بهشت تنفس می کرد ،چرا که تمام لحظه های عمرش را با کلام اهل بيت عصحت و طها ره (ع) پسري کرده بود ودرراه ادای فريضه اللهی هررنجی را به جا ن پزيرفت بود .
و در نهايت در سا ل 329 هجری قمری بسوی رؤيت محبوب شتافت و جهان تشيع را ازفراقش دو چاراند وه وتألم کرد.
نجاشی می گويد : ابو جعفر کلينی (ره) درشهر بغداد داعی حق را لبيک گفته و در سال 329ه ق به ديار معبودش شتافت و بر جنازه ايشان محمد بن جعفر حسينی ابو قيراط نماز خانه ، در باب الکوفه دفن نموده است ،[27]
که يکی از محله قديمی بغداد
1- الفصول المهمة فی اصول الأئمة ،ج1 ،ص469
2- ر. ک: ، الکلينی والکافی ، ص 126
3- ر.ک : همان، ص 125
4- ر. ک: اصول کافی ،ج1،ص8،به نقل ازفرهنگ جغرافيايی ايران ،ج1،ص183
5- الکلينی والکافی ، ص 126
6- ر.ک: همان، ص 125
7- گلشن ابرار، ج1، ص17
8- گلشن ابرار، ج1 ص18
9- گلشن ابرار،ج1 ، ص18
10- همان
11- نهاية الدراية ،ص 220
12- گلشن ابرار ، ج1 ، ص18
13- گلشن ابرار، ج1،ص19
14- وسايل الشيعه ج1 ،ص65
15- شيخ کلينی آفتاب حديث، ص 23
16- همان
17- همان
18- همان
19- نرم افزارنور2 جامع الاحاديث زندگی نامه کلينی
20- گلشن ابرار،ج1، ص20
21- رجال نجاشی ، ص266
22- الکلينی و الکافی ، ص 163
23- لسان الميزان ،ج5،ص433
24- الکافی ج1، ص16
25- ر. ک: الکافی ،ج1، ص15
26- ر.ک: همان
27- ر.ک: رجال نجاشی ،ص 726
